स्मरणाचा एक शांत विधी

मी चेन्नईतील अरुळमिगु मरुंदेश्वर मंदिरातून नुकताच परतलो आहे.

अज्ञेयवादी असल्यामुळे धार्मिक विधींवर माझा विश्वासही नाही आणि अविश्वासही नाही. गेल्या अनेक वर्षांत माझे आई-वडील किंवा इतरांनी जे सांगितले, ते मी प्रामुख्याने त्यांना आनंद मिळावा म्हणून करत आलो. हळूहळू या प्रथा माझ्यासाठी अधिक अर्थपूर्ण होऊ लागल्या—त्यामागील श्रद्धा माझ्या स्वतःच्या नसल्या तरी कुटुंबाशी आणि सांस्कृतिक वारशाशी जोडलेले राहण्याचा हा एक मार्ग आहे, असे मला वाटू लागले.

पितृपक्षाबद्दल मी ऐकले होते; पण सिंगापूरमध्ये ‘घोस्ट मंथ’ पाळला जातो, त्यातून मला त्याबद्दल अधिक माहिती मिळाली. तोपर्यंत मागील पिढीतील जवळजवळ सर्वजण दिवंगत झाले होते. ही परंपरा मला श्रद्धेचा विषय कमी आणि सातत्याचा एक भाग अधिक वाटू लागली—आपल्यापूर्वी गेलेल्या लोकांकडून मिळालेली एखादी गोष्ट जिवंत ठेवण्याचा हा एक मार्ग आहे, असे जाणवले.

कामानिमित्त आणि परिस्थितीमुळे मला हरिद्वार आणि वाराणसीला जाण्याची संधी मिळाली होती. तिथे मी माझ्या पूर्वजांसाठी श्राद्ध केले होते; ते प्रामुख्याने प्रतीकात्मक कृत्य होते. पण गेल्या वर्षी १२ ऑक्टोबरला आई गेल्यानंतर या विधीला अधिक जवळचा आणि वैयक्तिक अर्थ प्राप्त झाला.

आईचे श्राद्ध ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेतील त्याच तारखेला करावे की हिंदू चांद्र दिनदर्शिकेनुसार, याबद्दल मला खात्री नव्हती. विद्याशी झालेल्या एका फोनवरील संभाषणातून मला पितृपक्षाबद्दल अधिक समजले—हा तो काळ आहे, जेव्हा आई - बाबा, कमल मावशी, माई मावशी च्यां स्मरणार्थ अन्न अर्पण करायची.

त्या संभाषणानंतर आईसाठी काहीतरी करावे, असा मी गंभीरपणे विचार करू लागलो. या विधीमुळे नेमके काय साध्य होते, याबद्दल मी निश्चितपणे काही सांगू शकत नव्हतो; पण त्याचा माझ्यासाठी असलेला अर्थ मला समजत होता: आईच्या अनुपस्थितीची जाणीव स्वीकारण्याची आणि आपल्या कुटुंबाला पूर्वीच्या पिढ्यांशी जोडणाऱ्या स्मरणपरंपरेत तिचे स्थान निश्चित करण्याची ही एक संधी होती.

योग्य तारीख आणि ठिकाण शोधणे सोपे नव्हते. शनिवार, २६ सप्टेंबर ते शनिवार, १० ऑक्टोबर या काळात पितृपक्ष सुरू होता आणि त्या दरम्यान मी मुंबई, पुणे, सिंगापूर, हैदराबाद, तिरुवनंतपुरम आणि चेन्नईदरम्यान प्रवास करत होतो. प्रत्येक दिवसाचे स्वतःचे महत्त्व होते; पण १० ऑक्टोबर हा सर्व पितरांचे स्मरण करण्यासाठीचा अंतिम आणि सर्वांत महत्त्वाचा दिवस—सर्वपितृ अमावस्या—असल्याचे मला समजले.

मला चेन्नईला जायचे असल्यामुळे गिंडीजवळ एखादे ठिकाण शोधू लागलो. एका माजी सहकाऱ्याने मला मंदिर आणि एका पुजाऱ्याशी संपर्क करून दिला, तोपर्यंत मी साशंकच होतो. पुजाऱ्याचे वेळापत्रक व्यस्त होते आणि त्याच्या आधीच्या बांधिलक्यांमुळे एकच वेळ उपलब्ध होती—पहाटे ४:३० वाजता.म्हणून सूर्योदयापूर्वीच मी मंदिराकडे निघालो. जुन्या दगडी खांबांवरच्या उठावदार, रंगीबेरंगी कोरीवकामाने सजलेले मंदिराचे प्रवेशद्वार रात्रीच्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर उजळून दिसत होते. आत लांब, खांबांनी सजलेला मार्ग गर्भगृहाकडे जात होता आणि मंदिराच्या परिसरात शांत हालचाल सुरू झाली होती.

मी फुले आणली नव्हती, याची मला लाज वाटली. सुमारे पंचविशीचा, जैववैद्यकीय अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतलेला तो तरुण पुजारी दयाळूपणे आधीच्या विधींमध्ये उरलेली काही फुले घेऊन आला.

विधी साधा होता. एका चटईवर तो केला जात होता. फुले, फळे आणि नारळ यांच्या अर्पणांमध्ये एक छोटा दिवा मंदपणे तेवत होता. जवळच पाण्याची भांडी ठेवली होती. मंदिराच्या परिसरात इतर लोकही आपापले विधी करत होते. कोणताही भव्य देखावा नव्हता आणि दुःखाचे प्रदर्शन करण्याचा प्रयत्नही नव्हता. पहाटेची वेळ असल्यामुळे गोंधळ किंवा गडबड फारशी नव्हती; चेन्नईची दमट उष्णताही अजून जाणवू लागली नव्हती.

भारताच्या कोणत्याही भागात हा विधी केला तरी त्यात पाणी, काळे तीळ, अक्षता, दर्भ आणि तांदूळ अर्पण केले जातात. या अर्पणांमुळे दिवंगत पूर्वजांची तहान भागते आणि त्यांना समाधान मिळते, अशी श्रद्धा आहे. हा विधी आपल्या अस्तित्वाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतो आणि पूर्वजांचे आशीर्वाद मागतो.

एका क्षणी पुजाऱ्याने मला दिवंगत झालेल्या व्यक्तींची नावे सांगण्यास सांगितले.मी आईपासून सुरुवात केली आणि त्यानंतर मला आठवत असलेल्या इतर कुटुंबीयांची आणि पूर्वजांची नावे घेतली. मी बोलत असताना माझ्या मनातील यादी अधिकाधिक लांबत गेली. हा विधी केवळ एका व्यक्तीसाठी नसून, आपल्यापूर्वी गेलेल्या सर्वांच्या स्मरणार्थ केलेले एक सामूहिक कृत्य आहे, हे मला जाणवले.

आमच्या आसपास इतर लोकही आपापले विधी करून शांतपणे निघून जात होते. काही क्षणांत त्यांनी दिवंगत व्यक्तींचे स्मरण केले आणि मग पुन्हा जीवनाच्या नेहमीच्या लयीत परतले.

या साधेपणाने मला आकर्षित केले. आईलाही अशी साधी, सामूहिक व्यवस्था नक्कीच आवडली असती—दिमाख किंवा दिखाऊपणा नसलेली, पण अर्थपूर्ण.

आज माझ्या वडिलांचा वाढदिवसही आहे. आईचे स्मरण, पूर्वजांचा सन्मान आणि वडिलांचा विचार—या सगळ्यांनी माझ्या कुटुंबाच्या इतिहासातील वेगवेगळे धागे एकत्र आणले. सूर्योदयापूर्वीच्या त्या शांत क्षणी भूतकाळ आणि वर्तमान एकमेकांना भेटल्यासारखे वाटले.

हे विधी परंपरा, स्मृती, कृतज्ञता आणि आपलेपणाची भावना जपतात. या विधीचा एक भाग होता आले, याचा मला आनंद झाला.